Grecja i Turcja: pokojowa rywalizacja czy prolog do nowego kryzysu?

Relacje między Grecją a Turcją od dawna przypominają trudny dialog sąsiadów, którzy są zmuszeni mieszkać obok siebie, ale nie potrafią uzgodnić, gdzie kończy się podwórko jednego, a zaczyna drugiego. Formalnie są sojusznikami w NATO, w praktyce — ciągłymi oponentami.

I o ile wcześniej głównym arbitrem były USA, o tyle dziś w regionie coraz częściej pada pytanie: co się stanie, jeśli zewnętrzny „regulator” osłabi swoją czujność?

Stare spory nigdzie nie zniknęły

Historia ostatnich dekad pokazuje: napięcie między Atenami a Ankarą nigdy nie zniknęło — jedynie okresowo słabło. Najbardziej niepokojącym momentem był kryzys z 1996 roku wokół wysepek Imia/Kardak, kiedy kraje znalazły się dosłownie o krok od wojny. Wtedy sytuację zażegnali Amerykanie.

Od tego czasu schemat się powtarza: ocieplenie — potem kolejny wybuch. I prawie zawsze przyczyną jest Morze Egejskie.

Grecja uważa za naturalne prawo do rozszerzenia wód terytorialnych do 12 mil morskich. Turcja odpowiada ostro: taki krok będzie powodem do wojny (casus belli). Decyzję o ewentualnym użyciu siły turecki parlament podjął jeszcze w 1995 roku i obowiązuje ona do dziś.

W istocie konflikt nie jest tu tyle militarny, co prawny: każda ze stron jest przekonana, że to właśnie ona broni prawa międzynarodowego.

Gdy do sporu włączył się gaz

Dopóki chodziło tylko o granice, kryzysy wybuchały i gasły. Ale wszystko się zmieniło, gdy we wschodniej części Morza Śródziemnego odkryto gaz. Od tego momentu geografia zamieniła się w ekonomię, a ekonomia — w geopolitykę.

Główny węzeł to Cypr. Południowa część wyspy jest uznawana na arenie międzynarodowej i zawiera kontrakty na eksploatację złóż. Północ kontroluje Turecka Republika Cypru Północnego, uznawana tylko przez Ankarę.

• Turcja twierdzi: zasoby powinny należeć do obu społeczności.
• Grecja i Cypr odpowiadają: to suwerenne prawo państwa.

W ten sposób spór o gaz stał się sporem o uznanie.

Energetyka jako polityka

Sytuację zaostrzył projekt podwodnego kabla, który ma połączyć Izrael, Cypr i Grecję. Obiecuje on niezależność energetyczną regionu, ale jednocześnie wyklucza Turcję z nowej infrastruktury.

W rezultacie stopniowo uformował się format współpracy Grecji, Cypru, Izraela i USA. Formalnie nie jest on wymierzony w Ankarę, jednak w polityce ważna jest nie formuła, lecz percepcja. A w tureckim odbiorze wygląda to na próbę okrążenia.

Dlaczego Cypr jest centrum całego problemu

Cypr to nie tylko terytorium. To symbol nierozwiązanego konfliktu.

Grecja i Republika Cypryjska mówią o federacji pod auspicjami ONZ. Turcja — o dwóch państwach. Właśnie dlatego każda platforma wiertnicza na morzu zamienia się w manifest polityczny. Każdy statek — w demonstrację suwerenności.

Czy hamowało tylko NATO

Przez długi czas uważano, że członkostwo w NATO automatycznie zapobiega wojnie. Po części tak było: sojusznikom trudno strzelać do siebie pod jedną flagą. Ale w rzeczywistości działały też inne czynniki:

• ekonomia;
• strach przed sankcjami;
• wewnętrzne ryzyka dla rządów;
• przede wszystkim — zrozumienie kosztów konfliktu.

Teraz, gdy rola USA staje się coraz mniej dyrektywna, dawny system automatycznego odstraszania nie wygląda już na bezwarunkowy.

Czy Turcja jest gotowa do wojny

Turcja dysponuje potężną armią i bogatym doświadczeniem bojowym z ostatnich lat. Jednak gospodarka przechodzi trudny okres, a społeczeństwo jest spolaryzowane. Tworzy to dwoistą sytuację:

Ankara może pozwolić sobie na ostre kroki — demonstrację siły, operacje o ograniczonej skali, naciski na morzu. Ale wielka wojna oznaczałaby zbyt wysokie koszty.

Główne ryzyko — przypadek

Dziś relacje przechodzą okres ostrożnego ocieplenia. Spotkania premiera Kyriakosa Mitsotakisa i prezydenta Recepa Tayyipa Erdoğana pokazały: strony wolą rozmawiać spokojnie. Jednak spokój nie oznacza rozwiązania problemu. Oznacza jedynie pauzę.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz to nie świadoma wojna, lecz błąd:

• przechwycenie samolotu;
• kolizja statków;
• spór wokół platformy wiertniczej.

W warunkach napięcia na morzu nawet niewielki incydent może szybko stać się kryzysem politycznym, który może ulec zaostrzeniu w kontekście sytuacji wokół Iran.

Co to oznacza w praktyce

Wojna na pełną skalę między Grecją a Turcją jest dziś mało prawdopodobna. Zbyt wiele jest ekonomicznych i politycznych powodów, by jej unikać. Ale prawdopodobieństwo lokalnego kryzysu pozostaje zauważalne. Wschodnie Morze Śródziemne to region, w którym energia, historia i polityka są splecione wyjątkowo ciasno.

Dlatego pytanie nie brzmi „czy strony chcą wojny”, lecz „czy mogą i zdołają w porę się zatrzymać”. A odpowiedź na nie zależy już nie tylko od dyplomacji, ale i od tego, czy pojawią się nowe mechanizmy bezpieczeństwa w świecie, w którym stare gwarancje stopniowo tracą dawną moc. I ten świat ewidentnie gwałtownie się zmienia.