Pafos yakınlarında Lempa: antik yerleşim, seramik ve sanatçılar köyü

Lempa, Pafos’a sadece birkaç kilometre uzaklıkta, ancak bu küçük köyde birbirinden tamamen farklı dönemler beklenmedik biçimde bir araya geliyor. Burada beş bin yıldan daha eski bir yerleşim ortaya çıkarıldı ve ünlü Lady of Lemba bulundu; Orta Çağ’da sırlı seramik atölyeleri faaliyet gösterdi, XX. yüzyılda ise Stass Paraskos’un sanat okulu ve sıra dışı Great Wall of Lempa ortaya çıktı. 2026’da bu tarih yeni bir döneme girdi: yeni Cultural Village of Lempa için burada atölyeler, sanatçı rezidansları ve kültür programları geliştirecek yönetici kuruluş resmen belirlendi.

• Lempa neden ilgi çekici?
• Lempa tarih öncesi yerleşimi
• Lady of Lemba
• Lempa’nın Orta Çağ seramikleri
• Great Wall of Lempa
• Stass Paraskos ve köyün sanat tarihi
• Cultural Village of Lempa
• Vadi ve doğal kaynaklar
• Lempa kıyısı
• Lempa’da yürüyüş rotası nasıl oluşturulur?
• Sık sorulan sorular

Lempa neden ilgi çekici?

Lempa ya da Lemba, Pafos’un yaklaşık 4 km kuzeyinde yer alır. İlk bakışta kıyının üzerindeki yükseltide kurulmuş sıradan, küçük bir köy gibi görünür; ancak tarihi, modern Pafos’un ortaya çıkışından çok daha öncesine uzanır.

İnsanları buraya çeken başlıca etken, iki vadi arasındaki elverişli konumu ve doğal kaynakların varlığıydı. Su, burada çok eski çağlarda yaşamayı ve tarımla uğraşmayı mümkün kılmış, çok daha sonra da zanaatların gelişmesine katkıda bulunmuştur.

Bu nedenle Lempa’yı tek bir turistik yeri olan bir köy olarak değil, birkaç dönem boyunca uzanan kısa bir rota olarak keşfetmek daha ilginçtir: Kalkolitik yerleşim → Orta Çağ seramikleri → XX. yüzyıl sanatı → modern kültür köyü.

Lempa tarih öncesi yerleşimi

Köyün tarihî açıdan en önemli yeri Lempa Prehistoric Settlement ya da Lempa-Lakkous’tur. Arkeolojik kazılarda burada, yaklaşık MÖ 3900–2500 yılları arasında var olmuş önemli bir Kalkolitik dönem yerleşimi ortaya çıkarılmıştır.

Yani insanlar bu yerde beş bin yıldan daha önce yaşıyordu.

Yerleşim yuvarlak evlerden oluşuyordu. Bu evler, çevrede bulunan doğal malzemelerle inşa edilmişti; sakinleri tarım ve hayvancılıkla uğraşıyor, çeşitli zanaatlarla meşgul oluyordu.

Bugün arkeolojik alanda yeniden inşa edilmiş beş Kalkolitik dönem evi görülebilir. Bu evler, Lempa’nın eski sakinlerinin kullanmış olabileceği malzeme ve inşaat yöntemlerine olabildiğince yakın şekilde yapılmıştır.

Bu da alanı özellikle ilgi çekici kılıyor: ziyaretçiler yalnızca temelleri görmekle kalmıyor, gerçek bir tarih öncesi evin hacmini de gözlerinde canlandırabiliyor.
Konum

Lady of Lemba

Köyün en ünlü arkeolojik buluntusu Lady of Lemba — “Lempa Hanımı” olarak adlandırılır.

Figürin 1976’da burada bulundu. Kireçtaşından yapılmış, yaklaşık 32 cm yüksekliğindedir ve yaklaşık MÖ III. binyıla tarihlenir.

Lady of Lemba, Kıbrıs’ın Kalkolitik dönem sanatının en karakteristik eserleri arasında yer alır. Belirgin hatlara sahip kadın figürü, genellikle adanın eski sakinlerinin doğurganlık ve doğumla ilgili inançları çerçevesinde değerlendirilir.

Orijinal figürin, Lefkoşa’daki Kıbrıs Müzesi’nde saklanmaktadır. Lempa’da ise figürinin bulunduğu yeri ve çevresindeki arkeolojik bağlamı görmek özellikle ilgi çekicidir.

Lempa’nın Orta Çağ seramikleri

Birkaç bin yıl sonra Lempa, zanaatları sayesinde yeniden tanındı. Orta Çağ’da köy, sırlı seramik üretiminin önemli merkezlerinden biri hâline geldi.

Belediyenin verdiği bilgilere göre Lempa, XIII–XIV. yüzyıllarda Kıbrıs’ta bu tür seramiklerin üretildiği ve ihraç edildiği ilk büyük merkezlerden biriydi. Daha sonra adadaki başka merkezler de bu geleneği sürdürdü.

Arkeologlar çok sayıda ürün ve çömlekçilik üretimine ait izler buldu; Lempa atölyelerinde üretilen eserler bugün müze koleksiyonlarında sergileniyor.

Köy çevresindeki vadilerde bulunan sürekli su kaynakları da dâhil olmak üzere, yerel doğal koşullar zanaatların gelişmesine katkıda bulundu.

Bu nedenle modern Lempa’nın sanatla ilişkisi özellikle ilgi çekicidir: burada bir sanat okulu kurulmadan çok önce, köyün kendine özgü bir zanaat üretim kültürü vardı.

Great Wall of Lempa

Köyün en sıra dışı modern turistik yeri, Artistic Wall of Lempa olarak da adlandırılan Great Wall of Lempa’dır.

Bu, tarihî bir savunma duvarı değildir. Kıbrıslı sanatçı Stass Paraskos’un kurduğu sanat okulu çevresinde ortaya çıkan büyük bir kolektif sanat eseri ve heykel bahçesidir.

Duvar, Paraskos ve Lempa’ya gelen sanatçılar tarafından zaman içinde oluşturulmuştur. Çimento, taş, seramik, mozaik, bulunmuş nesneler ve heykel unsurlarını bir araya getirir. Bütünün içinden beklenmedik biçimde yüzler, eller, hayvanlar ve fantastik karakterler belirir.

Bu nedenle Great Wall’a tek bir noktadan fotoğrafını çekmenin yeterli olduğu sıradan bir anıt gibi yaklaşmamak gerekir. Boyunca yürüyüp tek tek ayrıntıları keşfetmek daha ilginçtir.
Konum

Stass Paraskos ve köyün sanat tarihi

Lempa’nın modern sanat tarihi, XX. yüzyılın önde gelen Kıbrıslı sanatçılarından Stass Paraskos ile bağlantılıdır.

1969’da, daha sonra Cyprus College of Art adıyla tanınan sanat okulunu kurdu. 1974’teki olayların ardından okul sonunda Pafos bölgesine taşındı ve Lempa, okulun başlıca yaratıcı mekânı hâline geldi.

Farklı ülkelerden sanatçılar ve öğrenciler buraya gelerek atölyelerde çalıştı ve kendi eserlerini bıraktı. Heykel bahçesi ve Great Wall of Lempa da bu ortamda ortaya çıktı.

Stass Paraskos 2014’te hayatını kaybetti, ancak çevresinde oluşan sanat ortamı köyün sonraki gelişiminde önemli rol oynadı.

Cultural Village of Lempa

2008’de Kıbrıs Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu, Lempa’yı bir kültür köyü olarak geliştirme kararı aldı. Bu kararın dayanaklarından biri, Stass Paraskos’un burada zaten oluşturmuş olduğu sanat ortamıydı.

Proje, eski atölyelerin basit bir yenilenmesinden çok daha kapsamlıydı. Devlet, sanat üretimi ve sanatçıların konaklaması için alanlar içeren, yaklaşık 1 861 m² büyüklüğünde yeni bir kompleks inşa etti.

Kompleks iki bölüme ayrılmıştır. “Yaratıcılık Kasabası”nda iki büyük resim atölyesi, iki seramik atölyesi, beş sanatçı stüdyosu, bir kütüphane, idari ve yardımcı alanlar bulunmaktadır.

İkinci bölüm konaklama için ayrılmıştır: burada 35 kişilik kapasite oluşturulmuştur; bu kapasite 16 çift kişilik ve üç tek kişilik birimin yanı sıra yemek alanlarını içerir.

İnşaat çalışmaları fiilen 2024’te tamamlandı, projenin kesin kabulü ise Ocak 2025’te yapıldı.

En önemli gelişme 2026’da yaşandı. 9 Temmuz 2026’da Kıbrıs Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Müsteşarlığı, ilgili ihaleyi kazanan Technourgeio Ltd ile Cultural Village of Lempa’nın yönetimi ve işletilmesine ilişkin bir anlaşma imzaladı.

Böylece Lempa, sanat tarihinde yeni bir döneme giriyor: eskiden tek bir özel sanat kolejine dayanan modelin yerini, atölyeleri, eğitim programları ve sanatçı rezidansları bulunan modern bir kültür alanı alıyor.

Gezinizin amacı özellikle atölyelere girmek veya belirli bir kültürel etkinliğe katılmaksa, ziyaret öncesinde güncel programı kontrol etmeniz en iyisidir. Great Wall’ı ise köyün sanatsal mirasının bağımsız bir parçası olarak değerlendirmek gerekir.
Konum

Vadi ve doğal kaynaklar

Arkeoloji ve sanatın ardından Lempa’nın doğal görünümünü de keşfetmek gerekir. Köy, doğal kaynakların bulunduğu yeşil vadilerin arasında yer alır.

Belediye, Taisi yatağı boyunca uzanan büyük bir park ve yürüyüş alanları geliştiriyor. Su sayesinde bu bölge, Pafos kıyısındaki birçok yere kıyasla çok daha yeşil görünür.

Bir bakıma kaynaklar, Lempa’nın tüm tarihini birbirine bağlıyor: burada antik bir yerleşimin kurulmasına yardımcı oldular, daha sonra zanaatların gelişmesini desteklediler ve bugün de yerel peyzajın karakterini belirliyorlar.
Konum

Lempa kıyısı

Belediye sınırları içindeki alan denize kadar uzanır. Burada, yerel meclisin geliştirdiği küçük bir Kotzia Beach bulunur.

Burası Pafos’taki büyük, donanımlı bir tatil plajı değil; daha çok, bölgeyi zaten keşfetmekte olanlar için ek bir duraktır. Önceki sezonlarda burada küçük bir snack bar hizmet vermiş ve cankurtaranlar görev yapmıştır.

Küçük plajlardaki koşullar sezona göre değişebilir; bu nedenle sırf plaj olanaklarından yararlanmak için buraya özel olarak gelmeye değmez.
Konum

Lempa’da yürüyüş rotası nasıl oluşturulur?

Ben olsam yürüyüşe Great Wall of Lempa ile başlardım. Burası köyün görsel açıdan en sıra dışı noktası ve modern sanat tarihini tanımak için iyi bir başlangıçtır.

Ardından başlıca tarihî yere, Lempa Prehistoric Settlement’a geçmek gerekir. Yeniden inşa edilen yuvarlak evler, beş bin yıldan daha önce burada var olmuş bambaşka bir Lempa’yı görmeyi sağlar.

Sonrasında köyün içinden yürüyerek, sanat geleneğini yeni bir formatta sürdürmesi beklenen modern Cultural Village of Lempa’nın bulunduğu bölgeyi görebilirsiniz.

Daha uzun vakit geçirmek isterseniz rotayı yeşil vadiye ve doğal kaynaklara doğru bir yürüyüşle devam ettirebilirsiniz.

Başlıca yerleri görmek için yaklaşık 2–3 saat ayırmak gerekir. Lempa’nın en büyük kolaylığı, Pafos’a çok yakın olması ve buraya gitmek için bütün bir günü ayırmayı gerektirmemesidir.

Sık sorulan sorular

Lempa nerede bulunur?

Lempa, Pafos’un yaklaşık 4 km kuzeyinde yer alır. Navigasyon uygulamalarında Lempa ve Lemba yazılışlarına rastlanabilir.

Lempa’da mutlaka görülmesi gereken yerler hangileridir?

Tarihî açıdan en önemli yer, Kalkolitik dönemden kalma Lempa Prehistoric Settlement yerleşimidir. Modern turistik yerler arasında ise Stass Paraskos’un sanat okuluyla bağlantılı Great Wall of Lempa özellikle ilgi çekicidir.

Great Wall of Lempa nedir?

Stass Paraskos ve diğer sanatçılar tarafından oluşturulmuş büyük bir kolektif sanat eseri ve heykel bahçesidir. Duvarın savunma yapılarıyla ilgisi yoktur.

Cyprus College of Art hâlâ faaliyet gösteriyor mu?

Eski Cyprus College of Art, Lempa’nın sanat tarihinde kilit rol oynamıştır; ancak bugün bölgedeki kültür altyapısı yeni Cultural Village of Lempa kapsamında geliştirilmektedir. Bu nedenle geziyi, hâlen faaliyet gösteren sıradan bir koleji ziyaret edecekmiş gibi planlamamak gerekir.

Cultural Village of Lempa’da şu anda neler oluyor?

Yeni devlet kompleksi inşa edilmiş ve kabul edilmiştir. Temmuz 2026’da yönetici kuruluş Technourgeio Ltd ile bir anlaşma imzalanmıştır. Projede sanat ve seramik atölyeleri, stüdyolar, bir kütüphane, eğitim programları ve sanatçılar için konaklama imkânı öngörülmektedir.

Lempa’nın antik yerleşimi hangi dönemde var oldu?

Arkeolojik alan Kalkolitik döneme aittir ve yaklaşık MÖ 3900–2500 yıllarına tarihlenir.

Lady of Lemba nedir?

Lempa’da 1976’da bulunan, Kalkolitik döneme ait, yaklaşık 32 cm yüksekliğinde ünlü bir kireçtaşı kadın figürinidir. Orijinali Lefkoşa’daki Kıbrıs Müzesi’nde saklanmaktadır.

Lempa neden seramikle bağlantılıdır?

Burada tarih öncesi dönemde de seramik üretiliyordu; XIII–XIV. yüzyıllarda ise Lempa, Kıbrıs’ta sırlı seramik üretimi ve ihracatının önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Modern Cultural Village’da da seramik atölyeleri planlanmaktadır.

Ziyaret için ne kadar zaman gerekir?

Great Wall’ı, arkeolojik alanı ve köyü gezmek için yaklaşık 2–3 saat ayırmak gerekir. Cultural Village’da bir sergi, atölye çalışması veya başka bir etkinlik varsa ziyaret daha uzun sürebilir.