Lefkoşa’daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı: Eski Government House’un tarihi

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Lefkoşa’daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı, adanın İngiliz sömürge geçmişini, iki yıkıcı yangını ve Kıbrıs’ın neredeyse bir asırlık siyasi hayatını bünyesinde barındıran sıra dışı bir tarihe sahip bir binadır. Günümüzdeki saray, İngiliz yüksek komiserinin konutunun bulunduğu yerde yükselmiş ve mimarisi, Kıbrıs motiflerinden oluşan kendine özgü bir koleksiyon olarak bilinçli şekilde tasarlanmıştır: bazı unsurlar Kolossi Kalesi’nden, ortaçağ manastırlarından ve adanın farklı bölgelerindeki eski binalardan alınmıştır.

• Cumhurbaşkanlığı Sarayı nerede bulunuyor
• Government House nasıl ortaya çıktı
• 1931 yangını ve yeni sarayın inşası
• Government House’u kim tasarladı
• Tek bir binada Kıbrıs mimarisi
• Sarayın sıra dışı ayrıntıları
• 288 ahşap parçadan oluşan ana kapı
• Government House nasıl Cumhurbaşkanlığı Sarayı oldu
• 1974 yılında sarayın yıkılması
• Cumhurbaşkanlığı Sarayı bugün
• Cumhurbaşkanlığı Sarayı ziyaret edilebilir mi
• İlginç bilgiler
• Sıkça sorulan sorular

Cumhurbaşkanlığı Sarayı nerede bulunuyor

Cumhurbaşkanlığı Sarayı, Lefkoşa’da, şehrin tarihi merkezinin güneyinde, Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarında yer alır. Kompleks, geniş bir yeşil alan ve çam ağaçlarıyla çevrilidir.

Bugün burası Kıbrıs Cumhuriyeti cumhurbaşkanının resmî konutu ve başlıca çalışma yeridir. Resmî görüşmeler, devlet törenleri, yabancı heyetlerin kabulleri ve diğer etkinlikler burada düzenlenir.

Ancak bu yerin tarihi, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin ortaya çıkışından çok daha önce başladı.
Konum

Government House nasıl ortaya çıktı

1878 yılında Kıbrıs’ın yönetimi Büyük Britanya’ya geçti. Adanın ilk İngiliz yüksek komiseri Sir Garnet Wolseley oldu.

Kıbrıs’a vardıktan sonra başlangıçta Lefkoşa surlarının dışındaki Kikkos Manastırı metohunda kaldı. Kısa süre sonra İngiliz yönetiminin başı için bugün Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nın bulunduğu arazide ayrı bir konut inşa edildi.

İlk bina günümüzdeki sarayı hiç andırmıyordu. Bu, yurt dışından getirilen ahşap prefabrik bir evdi. İlk konut, kiremit çatısı ve verandaları olan, İngiliz sömürge yönetimine özgü oldukça tipik bir yapıydı.

Binanın adaya getirilmesinin de ilginç bir hikâyesi vardır. Tarihî bilgilere göre prefabrik yapı başlangıçta İngiltere’den Seylan’da kullanılmak üzere gönderilmişti, ancak orada buna duyulan ihtiyaç ortadan kalktı. Ev Kıbrıs’a yönlendirildi, Larnaka’ya getirildi ve ardından sökülmüş hâlde Lefkoşa’ya taşındı.

1925 yılında konut resmî olarak Government House — Hükümet Konağı adını aldı.

1931 yangını ve yeni sarayın inşası

İlk Government House bugün artık mevcut değildir.

Ekim 1931’de Kıbrıs’ta tarihe Oktovriana (Oktovriana) adıyla geçen sömürge karşıtı bir ayaklanma meydana geldi. Karışıklıklar sırasında Government House ateşe verildi ve yok oldu.

Yangının ardından İngiliz makamları eski ahşap evi yeniden inşa etmek yerine, aynı yerde yeni ve kalıcı bir konut inşa etmeye karar verdi.

Ancak yeni Government House’un İngiliz idarî binasının bir kopyası olmaması kararlaştırıldı. Mimarisi Kıbrıs’ın kendi tarihini ve geleneklerini yansıtmalıydı.

Tasarım öncesinde uzmanlar adanın farklı bölgelerindeki eski binaları inceledi ve daha sonra yeni konutta kullanılabilecek mimari unsurları kayıt altına aldı.

Government House’u kim tasarladı

Yeni Government House projesinin yazarı, Sir Aston Webb & Son adlı Londra mimarlık bürosuyla bağlantılı İngiliz mimar Maurice Webb idi.

İnşaatı, İngiliz sömürge yönetiminin Kıbrıslı Public Works Department’ı — Bayındırlık Departmanı — yürüttü.

Çalışmalar 1930’lu yıllarda birkaç yıl sürdü. İnşaatın benzersiz bir fotoğraf kroniği günümüze ulaştı: Centre of Visual Arts and Research (CVAR) arşivinde, Government House’un inşasını, iç mekânlarını, mimari ayrıntılarını ve çalışmalara katılan kişileri gösteren 147 siyah-beyaz fotoğraftan oluşan bir koleksiyon bulunuyor.

Bazı fotoğraflarda Maurice Webb’in kendisini ve Christodoulos adlı baş ustayı görmek mümkün.

Bina 1930’ların ortalarında neredeyse tamamlanmıştı; inşaatın tamamlanması genellikle 1937 yılına tarihlenir.

Tek bir binada Kıbrıs mimarisi

Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nın en ilginç özelliği mimarisidir.

Government House’un yaratıcıları, Kıbrıs tarihinin farklı dönemlerine ait unsurları bilinçli olarak bir araya getirdi. Binada Bizans, Gotik ve Osmanlı mimarisine ait motifler, 20. yüzyıl İngiliz sömürge mimarisinin ilkeleriyle birleştirilmiştir.

Bazı ilham kaynakları kesin olarak bilinmektedir.

Merkezî kule, Limasol yakınlarındaki ünlü Kolossi Kalesi örnek alınarak tasarlanmıştır. Kulenin temel oranları buradan alınmıştır.

Başlangıçta kulenin piramidal bir kiremit çatıyla tamamlanması planlanmıştı, ancak bu fikirden vazgeçildi. Bunun yerine binaya bir Bizans motifi daha kazandırması amaçlanan bir kubbe yapıldı.

Sütunlu galeriler, Lapitos bölgesindeki Ahiropiitos Manastırı’nın mimarisinden esinlenmiştir.

Oyma sütun başlıkları ve sütun kaideleri için örnekler Kitrea, L ambousa ve Lefkoşa mimarisinde arandı.

Böylece Government House, farklı Kıbrıs bölgelerinden ve farklı tarihî dönemlerden gelen unsurların tek bir binada toplandığı bir tür mimari koleksiyon hâline geldi.

Sarayın sıra dışı ayrıntıları

Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nı küçük dekoratif unsurlar düzeyinde incelemek bile ilginçtir.

Dış duvarlarda Gerolakkos bölgesinden çıkarılan gözenekli kireç taşı kullanıldı. Bu taş, grimsi sarı rengi, dayanıklılığı ve dirençli olması nedeniyle seçildi.

Merdivenlerde, şöminelerde ve bazı iç unsurlarda Limasol bölgesinden çıkarılan daha sert kireç taşı kullanıldı.

Ancak en sıra dışı ayrıntılardan biri binanın güney tarafında bulunur.

Burada aynı anda hem pratik hem de dekoratif işlev gören sekiz figürlü yağmur oluğu yer alır.

Alttaki dört oluk, inşaatta görev alan insanları tasvir eder:

• baş ustabaşını;
• baş taş ustasını;
• baş marangozu;
• “bilinmeyen işçiyi”.

Üstteki dört yağmur oluğu, o dönemde Kıbrıs yaşamına özgü hayvanlar şeklinde yapılmıştır:

• boğa;
• eşek;
• deve;
• koyun.

Böylece yalnızca mimarlara ve memurlara değil, binayı elleriyle inşa eden sıradan insanlara da adanmış özgün bir anıt ortaya çıktı.

288 ahşap parçadan oluşan ana kapı

Government House’un ana girişiyle ilgili ayrı bir hikâye vardır.

Kapı için örnek, Girne Dağları’ndaki Aziz Ioannis Chrysostomos Manastırı’nın kapısı oldu.

Her panel en az 288 küçük ahşap parçadan bir araya getirildi ve altı farklı ağaç türünden kereste kullanıldı.

Parçalar birbirine çivi ve vida kullanılmadan bağlandı. Bu karmaşık yapı yalnızca dekoratif bir amaca hizmet etmiyordu — büyük ahşap kapının deforme olma ihtimalini azaltıyordu.

Malzemeler farklı yerlerden getirildi. Kıbrıs’a özgü çam, selvi, okaliptüs, çınar, ceviz ve dut ağaçlarının yanı sıra, Burma ve Kanada da dâhil olmak üzere o dönemdeki Britanya İmparatorluğu’nun diğer bölgelerinden getirilen kereste de kullanıldı.

Kıbrıs motifleri binanın içinde de devam ediyordu: oyma kirişler, tavanlardaki örgü kamış unsurlar, merdivenlerin dekoratif ayrıntıları ve tekstil ürünleri adanın geleneksel iç mekânlarıyla bağ kuruyordu.

Government House nasıl Cumhurbaşkanlığı Sarayı oldu

1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti bağımsızlığını kazandı ve son İngiliz valisi konuttan ayrıldı.

Eski Government House yeni bir görev üstlenerek Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanlığı Sarayı oldu.

Böylece başlangıçta İngiliz sömürge yönetimini simgeleyen bina, bağımsız bir devletin başkanının resmî konutuna dönüştü.

1974 yılında sarayın yıkılması

Ancak bina bir kez daha neredeyse tamamen yok olma tehlikesi yaşadı.

15 Temmuz 1974’te, başpiskopos ve cumhurbaşkanı III. Makarios’a karşı gerçekleştirilen darbe sırasında Cumhurbaşkanlığı Sarayı saldırıya uğradı.

Binada büyük bir yangın çıktı. İç mekânlar neredeyse tamamen yandı ve saraydan geriye büyük ölçüde yangında hasar görmüş dış duvarlar kaldı.

Daha sonra sarayın eski mimari karakteri korunarak restore edilmesine karar verildi. Çalışmaları Bayındırlık Departmanı yürüttü, restorasyon için mali desteği ise Yunanistan sağladı.

Restorasyonun ardından bina yeniden amacına uygun kullanılmaya başlandı. 1979’dan beri Kıbrıs Cumhuriyeti cumhurbaşkanının resmî konutu ve çalışma yeri olarak yeniden hizmet veriyor.

Cumhurbaşkanlığı Sarayı bugün

Bugün Cumhurbaşkanlığı Sarayı, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin başlıca devlet binalarından biri olmaya devam ediyor.

Ancak binanın içinde yalnızca idarî altyapı bulunmuyor. On yıllar içinde burada önemli bir sanat koleksiyonu da oluştu.

2025 yılında koleksiyonun sistematik olarak düzenlenmesi ve dijitalleştirilmesine yönelik büyük bir proje tanıtıldı. Koleksiyonda tanınmış Kıbrıslı sanatçıların eserlerinin yanı sıra adanın tarihi ve kültürüyle bağlantılı objeler de yer alıyor.

Proje kapsamında, konutun 1878’den günümüze kadar olan tarihini takip etmeyi sağlayan interaktif bir “zaman makinesi” de oluşturuldu.

Dolayısıyla saray yalnızca hâlen kullanılan bir cumhurbaşkanlığı konutu olarak değil, aynı zamanda Kıbrıs’ın modern tarihinin özgün bir kroniği olarak da ilgi çekicidir.

Cumhurbaşkanlığı Sarayı ziyaret edilebilir mi

Cumhurbaşkanlığı Sarayı hâlen kullanılan bir devlet tesisidir; bu nedenle her gün serbestçe ziyaret edilebilen sıradan bir turistik müze gibi faaliyet göstermez.

Arazide devlet etkinlikleri, resmî görüşmeler ve törenler düzenlenir. Bazı günlerde burada özel etkinlikler ve ziyaretler organize edilebilir; ancak önceden bilgi almadan gelip iç mekânları gezme imkânı olacağını düşünmemek gerekir.

Asıl amaç Lefkoşa’nın İngiliz dönemine ait mimarisini tanımaksa saray, şehrin sömürge mirasını kapsayan daha geniş bir güzergâha dâhil edilebilir. Lefkoşa’da İngiliz döneminden kalma çok sayıda idarî, kamu ve konut binası günümüze ulaşmıştır.

İlginç bilgiler

• Bu yerde art arda iki farklı konut bulunuyordu. İlki 19. yüzyıldan kalma ahşap prefabrik ev, ikincisi ise günümüzdeki Cumhurbaşkanlığı Sarayı’na dönüşen taş Government House’tu.
• İlk konut Kıbrıs’a sökülmüş hâlde getirildi. Anıtsal bir saray olarak inşa edilmemişti ve başlangıçta prefabrik bir sömürge yapısıydı.
• Günümüzdeki saray bir yangının ardından ortaya çıktı. Eski Government House, 1931 ayaklanması sırasında yok edildi.
• Projenin yazarı Maurice Webb’di. İngiliz mimar, yalnızca sömürge dönemi özellikleri taşıyan değil, belirgin biçimde Kıbrıs’a özgü görünen bir bina tasarladı.
• Kolossi Kalesi sarayın mimari prototiplerinden biri oldu. Merkezî kulenin tasarımında kalenin oranlarından yararlanıldı.
• Bazı unsurlar adanın kuzey kesimindeki anıtlardan esinlendi. Bunlar arasında Ahiropiitos Manastırı ile Aziz Ioannis Chrysostomos Manastırı bulunur.
• İnşaat işçilerine ayrı mimari ayrıntılar adandı. Cephede ustaların ve “bilinmeyen işçinin” tasvir edildiği yağmur olukları korunmuştur.
• Ana kapı çivi kullanılmadan bir araya getirildi. Kapının her paneli en az 288 küçük parçadan oluşuyordu.
• Saray iki büyük yangın atlattı. İlki 1931’de eski Government House’u yok etti, ikincisi ise 1974’te Cumhurbaşkanlığı Sarayı’nı neredeyse tamamen tahrip etti.
• İnşaatın ayrıntılı bir fotoğraf kroniği günümüze ulaştı. CVAR’ın arşiv koleksiyonunda 1930’lu yıllardaki yeni Government House’a ait 147 fotoğraf bulunuyor.

Sıkça sorulan sorular

Kıbrıs Cumhurbaşkanlığı Sarayı nerede bulunuyor?

Cumhurbaşkanlığı Sarayı, Lefkoşa’da, Kıbrıs Cumhuriyeti topraklarında, şehrin tarihi merkezinin güneyinde yer alır.

Bu, İngilizler döneminde bulunan Government House’un aynısı mı?

Evet ve hayır. Günümüzdeki bina, 1930’lu yıllarda İngiliz yönetiminin Government House’u olarak inşa edildi ve 1960’tan sonra Cumhurbaşkanlığı Sarayı oldu. Ancak ondan önce aynı yerde, 1931’deki yangında yok olan daha eski bir ahşap konut bulunuyordu.

Günümüzdeki Cumhurbaşkanlığı Sarayı ne zaman inşa edildi?

Günümüzdeki Government House, önceki konutun yok edilmesinden sonra 1930’lu yıllarda inşa edildi. Tasarım ve inşaat 1931 olaylarının ardından başladı; binanın tamamlanması ise 1930’ların ortaları ile ikinci yarısı arasına tarihlenir.

Sarayın mimarı kimdi?

Yeni Government House’un projesini İngiliz mimar Maurice Webb hazırladı. İnşaat çalışmaları Kıbrıslı Public Works Department’ın katılımıyla yürütüldü.

Saray neden eski Kıbrıs binalarına benziyor?

Bu, mimari konseptin bir parçasıydı. Tasarım öncesinde adanın geleneksel binaları incelendi. Bunun sonucunda Government House’da Bizans, Gotik,