Στενά του Ορμούζ: Γιατί η ενεργειακή κρίση στη Μέση Ανατολή μπορεί να πλήξει την Κύπρο και την παγκόσμια οικονομία

Όταν πρόκειται για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια, η προσοχή των ειδικών επικεντρώνεται σχεδόν πάντα στις μεγάλες οικονομικές δυνάμεις — τις ΗΠΑ, την Κίνα, την Ευρώπη. Ωστόσο, μερικές φορές είναι οι μικρές χώρες που δείχνουν με τον καλύτερο τρόπο πόσο ευάλωτο είναι το σύγχρονο ενεργειακό σύστημα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η Κύπρος.
Εκ πρώτης όψεως, το νησί βρίσκεται μακριά από τον Περσικό Κόλπο και τα Στενά του Ορμούζ. Στην πράξη όμως, οποιαδήποτε αναταραχή σε αυτόν τον στενό θαλάσσιο διάδρομο αντανακλάται σχεδόν αμέσως στην ενεργειακή ασφάλεια της Κύπρου — και μέσω αυτής γίνεται ένας σαφής δείκτης της κατάστασης της παγκόσμιας οικονομίας.

Ενεργειακό νησί

Η Κύπρος παραμένει μία από τις πιο ευάλωτες χώρες της Ευρώπης από ενεργειακή άποψη. Συχνά αποκαλείται «ενεργειακό νησί» και αυτό δεν είναι μεταφορά.
Το νησί εξαρτάται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τις εισαγωγές πετρελαιοειδών. Το μοναδικό διυλιστήριο πετρελαίου στην Κύπρο έκλεισε ήδη από το 2004, μετά το οποίο η χώρα πέρασε σε ένα μοντέλο πλήρους εισαγωγής καυσίμων.
Σήμερα, η βενζίνη, το ντίζελ και το μαζούτ φτάνουν στο νησί δια θαλάσσης. Οι κύριοι προμηθευτές παραμένουν η Ελλάδα, το Ισραήλ, η Ισπανία, η Ιταλία, καθώς και χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Τα καύσιμα εκφορτώνονται μέσω των λιμανιών της Λεμεσού και της Λάρνακας, ενώ ο τερματικός σταθμός του Βασιλικού θεωρείται ο βασικός ενεργειακός κόμβος.
Ταυτόχρονα, το ενεργειακό σύστημα της Κύπρου είναι απομονωμένο από την ηπειρωτική Ευρώπη — το νησί δεν είναι συνδεδεμένο με το πανευρωπαϊκό δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό σημαίνει ότι σε περίπτωση κρίσης είναι αδύνατο να αναπληρωθεί γρήγορα το έλλειμμα ηλεκτρικής ενέργειας μέσω εισαγωγών από άλλες χώρες.
Υπάρχουν στρατηγικά αποθέματα καυσίμων στο νησί, αλλά έχουν σχεδιαστεί για περίπου 60 ημέρες λειτουργίας της οικονομίας. Με άλλα λόγια, εάν διακοπούν οι εξωτερικές προμήθειες, η Κύπρος θα μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτές για περίπου δύο μήνες.
Η ηλιακή ενέργεια αναπτύσσεται αρκετά ενεργά, αλλά δεν είναι ακόμη σε θέση να αντικαταστήσει τους παραδοσιακούς θερμοηλεκτρικούς σταθμούς. Το κύριο πρόβλημα είναι η έλλειψη μεγάλων συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας και η ανάγκη διασφάλισης της σταθερής λειτουργίας του ενεργειακού συστήματος τη νύχτα.
Έτσι, η Κύπρος παραμένει εξαιρετικά ευαίσθητη σε οποιεσδήποτε αναταράξεις στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά.

Το στενό σημείο της παγκόσμιας ενέργειας

Ένα από τα πιο ευάλωτα στοιχεία του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος παραμένουν τα Στενά του Ορμούζ — ένας στενός θαλάσσιος διάδρομος μεταξύ του Ιράν και του Ομάν, που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό.
Η σημασία του είναι δύσκολο να υπερεκτιμηθεί. Μέσω αυτού του στενού διέρχεται:
περίπου το 20–21% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου
περίπου το ένα τέταρτο όλων των προμηθειών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG)
Στην πραγματικότητα, είναι η κύρια εξαγωγική οδός για τις χώρες του Περσικού Κόλπου: τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, το Κουβέιτ, το Ιράκ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Οποιαδήποτε προβλήματα με την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στην περιοχή αυτή αντανακλώνται αμέσως στις παγκόσμιες αγορές.
Ακόμη και οι προσωρινοί περιορισμοί μπορούν να προκαλέσουν αύξηση των τιμών της ενέργειας, διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα και ενίσχυση των πληθωριστικών πιέσεων στην παγκόσμια οικονομία.

Κρυφός αποκλεισμός

Επιπλέον, ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ μπορεί να προκύψει ακόμη και χωρίς επίσημο κλείσιμο της ναυσιπλοΐας.
Ένας από τους βασικούς παράγοντες γίνεται η στάση των ασφαλιστικών εταιρειών. Οι θαλάσσιες μεταφορές σε ζώνη αυξημένου στρατιωτικού κινδύνου απαιτούν ειδική ασφαλιστική κάλυψη. Εάν οι ασφαλιστικές εταιρείες αρνηθούν να ασφαλίσουν πλοία και φορτία, η ναυσιπλοΐα ουσιαστικά σταματά.
Στην παγκόσμια θαλάσσια εφοδιαστική ισχύει ένας απλός κανόνας: χωρίς ασφάλεια — δεν υπάρχει μεταφορά.
Ως εκ τούτου, ακόμη και οι περιορισμένες στρατιωτικές απειλές μπορούν να οδηγήσουν σε αυτοπεριορισμό της διέλευσης. Οι εταιρείες δεξαμενόπλοιων απλώς δεν είναι έτοιμες να στείλουν πλοία σε μια περιοχή όπου δεν υπάρχει ασφαλιστική κάλυψη.
Σε μια τέτοια κατάσταση, το ζήτημα της ασφάλειας της ναυσιπλοΐας δεν γίνεται μόνο στρατιωτικό, αλλά και οικονομικό πρόβλημα. Χωρίς εγγυήσεις προστασίας της διέλευσης, η ασφαλιστική αγορά δεν θα επιστρέψει στην περιοχή.

Ποιος θα πληγεί πρώτος

Οι διακοπές στα Στενά του Ορμούζ θα πλήξουν σκληρότερα τις χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον Περσικό Κόλπο.
Πρώτα απ' όλα είναι η Κίνα — ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο. Περίπου το 40% των προμηθειών της διέρχεται από αυτό το στενό.

Οποιοιδήποτε περιορισμοί μπορούν να επιβραδύνουν τη βιομηχανία της χώρας, και κατά συνέπεια — τις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής.
Σοβαρό πλήγμα θα δεχθεί η Ινδία, η οποία αγοράζει περίπου το 60% του πετρελαίου της από τις χώρες του Κόλπου.
Πολύ ευαίσθητες σε τέτοιες κρίσεις παραμένουν η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, οι οποίες εισάγουν μέσω του στενού περισσότερο από το 80% του πετρελαίου τους.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται επίσης στη ζώνη κινδύνου. Μετά τη μείωση της εξάρτησης από τους ρωσικούς ενεργειακούς πόρους, η Ευρώπη αύξησε σημαντικά τις εισαγωγές LNG από το Κατάρ. Σε περίπτωση διακοπών στον εφοδιασμό, η αγορά φυσικού αερίου μπορεί να αντιμετωπίσει σοβαρό έλλειμμα.
Ιδιαίτερα δύσκολα θα είναι τα πράγματα για τις αναπτυσσόμενες χώρες με ασταθή νομίσματα. Για αυτές, η απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου σημαίνει άμεση απειλή έλλειψης καυσίμων και κοινωνικών αναταραχών.

Πόσο χρόνο έχει η παγκόσμια οικονομία

Το σύγχρονο ενεργειακό σύστημα διαθέτει ένα ορισμένο απόθεμα αντοχής, αλλά αυτό είναι περιορισμένο.
Τα κράτη μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας υποχρεούνται να διατηρούν στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, που αντιστοιχούν σε περίπου 90 ημέρες καθαρών εισαγωγών.
Θεωρητικά, αυτό επιτρέπει στην παγκόσμια οικονομία να αντέξει αρκετούς μήνες κρίσης. Στην πράξη όμως, η χρήση των αποθεμάτων συνοδεύεται από απότομη αύξηση των τιμών.
Επιπλέον, οι εναλλακτικές διαδρομές εφοδιασμού μπορούν να αναπληρώσουν μόνο λιγότερο από το ένα τέταρτο του όγκου που διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ.
Πιο ευάλωτη παραμένει η αγορά LNG. Το αέριο δεν μπορεί να αναπληρωθεί τόσο εύκολα από τα στρατηγικά αποθέματα όσο το πετρέλαιο.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, η παγκόσμια οικονομία μπορεί να αντέξει σχετικά σταθερά σοβαρές διακοπές στο Ορμούζ για περίπου δύο με τρεις μήνες.
Μετά από αυτό, η έλλειψη καυσίμων και η αύξηση των τιμών μπορούν να οδηγήσουν σε μεγάλης κλίμακας ύφεση.

Είναι αναπόφευκτη η αύξηση των τιμών;

Ακόμη και η προσδοκία μιας παρατεταμένης κρίσης μπορεί να ανεβάσει απότομα το κόστος των ενεργειακών πόρων.
Οι αγορές αρχίζουν να συνυπολογίζουν τους κινδύνους εκ των προτέρων. Εάν το πρόβλημα της ελεύθερης διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ δεν επιλυθεί τις επόμενες εβδομάδες, οι τιμές του πετρελαίου μπορεί να ανέλθουν πάνω από τα 120–150 δολάρια ανά βαρέλι.
Ταυτόχρονα, θα αυξηθεί απότομα το κόστος του LNG και της θαλάσσιας εφοδιαστικής.
Για την παγκόσμια οικονομία, αυτό σημαίνει έναν νέο κύκλο πληθωρισμού και μείωση της βιομηχανικής παραγωγής.

Γιατί αυτό είναι σημαντικό για την Κύπρο

Για την Κύπρο, όσα συμβαίνουν δεν είναι απλώς μια γεωπολιτική κρίση κάπου μακριά. Είναι μια άμεση πρόκληση για την εθνική ενεργειακή ασφάλεια.
Η τρέχουσα κατάσταση δείχνει ξεκάθαρα πόσο ευάλωτη είναι η χώρα λόγω της πλήρους εξάρτησης από τις εισαγωγές καυσίμων.
Ως εκ τούτου, για τη μελλοντική κυβέρνηση και τη νέα σύνθεση της βουλής, το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας πρέπει να γίνει ένα από τα βασικά.
Πρόκειται πρωτίστως για ορισμένα στρατηγικά έργα:
ολοκλήρωση της κατασκευής της ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Ευρώπη
ανάπτυξη υποδομών υποδοχής υγροποιημένου φυσικού αερίου
επιτάχυνση της ανάπτυξης των υποθαλάσσιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου
διαφοροποίηση των πηγών καυσίμων.
Χωρίς αυτά τα βήματα, η Κύπρος θα συνεχίσει να παραμένει εξαιρετικά εξαρτημένη από τις παγκόσμιες ενεργειακές κρίσεις.

Αντίστροφη μέτρηση

Τα Στενά του Ορμούζ θεωρούνται εδώ και καιρό ένα από τα κύρια γεωπολιτικά «στενά σημεία» της παγκόσμιας οικονομίας. Οποιεσδήποτε διακοπές στη λειτουργία τους αντανακλώνται αμέσως στις παγκόσμιες αγορές.
Εάν η κρίση παραταθεί, η αύξηση των τιμών της ενέργειας μπορεί να πυροδοτήσει ένα νέο κύμα οικονομικής αστάθειας.
Ουσιαστικά, δεν πρόκειται μόνο για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας σε ένα στενό. Πρόκειται για τη σταθερότητα ολόκληρου του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος.
Και υπό αυτή την έννοια, μπορεί να ειπωθεί ότι η αντίστροφη μέτρηση έχει ήδη αρχίσει.