AB baskı ile diplomasi arasında: Limasol’daki Gymnich toplantısı ne gösterdi

Limasol yeni Avrupa gündeminin platformu olarak

27–28 Mayıs tarihlerinde Kıbrıs Dışişleri Bakanı Konstantinos Kombos ve AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas’ın eş başkanlığında Limasol’da gerçekleştirilen Avrupa Birliği dışişleri bakanlarının gayriresmî Gymnich toplantısı, son aylardaki en içerikli diplomatik platformlardan biri oldu.

Resmî olarak görüşmelerin merkezinde Ukrayna’daki durum, Orta Doğu’daki kriz ve Avrupa güvenliği konuları yer aldı. Ancak resmî açıklamaların ardında daha derin bir eğilim görünüyordu: Avrupa Birliği, eski güvenlik mimarisinin hızla aşındığı bir dünyada kendi stratejik rolünü giderek tanımlamaya çalışıyor.

Limasol’un seçilmesi tesadüf değildi. Avrupa ve Orta Doğu çıkarlarının kesişim noktasında bulunan Kıbrıs, Ukrayna’dan Hürmüz Boğazı’na kadar uzanan bir dizi krizin aynı anda ele alınması için sembolik açıdan uygun bir zemin sundu.

Avrupa, Moskova ile Kiev arasında arabuluculuğa hazır değil

Toplantının kilit konularından biri, AB’nin Rusya ile Ukrayna arasındaki gelecekteki müzakerelerde üstlenebileceği olası roldü. Ancak tartışmalar, Birliğin kendi içinde ortak bir yaklaşımın bulunmadığını ortaya koydu.

Diplomatik kaynaklara göre üye devletlerin bir kısmı, müzakerelerden söz etmek için henüz erken olduğunu düşünüyor. Bu yaklaşım, Rusya’nın yeterince güçlü bir konumda olmadığı inancına dayanıyor; dolayısıyla baskının yaptırım mekanizmaları aracılığıyla sürdürülmesi ve artırılması gerektiği savunuluyor.

Toplantının diğer katılımcıları ise Avrupa arabuluculuğu fikrine temkinli yaklaştı. Temel sorun, AB içinde olası bir müzakere sürecinin parametreleri, çerçevesi, koşulları ve nihai hedefleri konusunda uyumlu bir pozisyonun olmaması.

Brüksel’in tutumunu en net şekilde Kaja Kallas ortaya koydu. Kallas’a göre Avrupa, Rusya ile Ukrayna arasında asla «tarafsız bir arabulucu» olmayacak, çünkü AB zaten çatışmanın sonucunda doğrudan çıkarı olan bir taraf konumunda.

Bu açıklama fiilen yeni bir siyasî gerçeği tescil ediyor: Brüksel artık dışarıdan bir hakem görüntüsünü korumaya çalışmıyor, Ukrayna savaşını kendi güvenliği meselesi olarak açıkça görüyor.

Yaptırımlar baskının ana aracı olmaya devam ediyor

Diplomasiye ilişkin tartışmalara rağmen, yaptırım baskısı konusunda uzlaşı sürdü.

Kıbrıs Dönem Başkanlığı, Rusya’ya karşı 21. yaptırım paketinin görüşülmesine başlanmasına hazır olduğunu doğruladı. Dikkat çekici olan, 20. kısıtlayıcı tedbir paketinin de daha önce Kıbrıs’ın dönem başkanlığı sırasında uzlaşmaya bağlanmış olması.

Toplantı katılımcılarının açıklamalarına bakılırsa yaptırımlar artık krize verilen geçici bir tepki olarak değil, AB’nin Moskova’ya yönelik stratejisinin uzun vadeli bir unsuru olarak görülüyor. Brüksel’de baskının yalnızca ekonomiyi değil, siber saldırılar, sabotaj faaliyetleri ve Avrupa ülkelerinin hava sahası ihlalleri dâhil olmak üzere güvenlik konularını da kapsaması gerektiğine inanılıyor.

Bu arada AB içinde Rusya için hangi «kırmızı çizgilerin» olması gerektiği ve Avrupa’nın olası bir gelecekteki çözüm kapsamında hangi tavizleri talep etmeye hazır olduğu sorusu da giderek daha açık biçimde tartışılıyor.

Orta Doğu Avrupa ekonomisi için tehdit haline geliyor

Görüşmelerin bir diğer önemli ayağını Orta Doğu’daki durum oluşturdu. Avrupa diplomatlarının özel kaygı duyduğu konu, küresel petrol ve gaz ticaretinin kilit güzergâhlarından biri olan Hürmüz Boğazı’nın güvenliği.

AB, sınırlı bir tırmanmanın bile dünya ekonomisi için ciddi sonuçlar doğurabileceğinden endişe ediyor. Bölgeden geçen gemiler için sigorta maliyetlerinde şimdiden artış kaydediliyor; bu da Avrupa için ulaşım ve enerji giderlerini otomatik olarak yükseltiyor.

Diplomatlar ayrıca, kriz hızla yatıştırılsa bile deniz taşımacılığının ve sigorta kapsamının eski seviyeye dönmesinin uzun zaman alabileceğini vurguluyor.

Bakanlar ayrıca gıda ve gübre tedarik zincirlerindeki küresel risklere özel dikkat gösterdi. Orta Doğu’daki istikrarsızlık koşullarında AB, yeni göç dalgalarından ve komşu bölgelerdeki daha fazla istikrarsızlıktan endişe ediyor.

Yeni AB hedefi olarak stratejik özerklik

Görüşülen neredeyse tüm başlıklar — Ukrayna, Hürmüz Boğazı, enerji ve lojistik — sonunda tek bir fikre bağlandı: Avrupa’nın stratejik özerkliğini güçlendirme ihtiyacı.

Son yıllarda bu terim Avrupa siyasetinin merkezî kavramlarından biri haline geldi, ancak mevcut kriz dönemi ona somut içerik kazandırıyor. Artık söz konusu olan yalnızca savunma değil; AB’nin kritik tedarik zincirlerinin istikrarını, enerji güvenliğini ve ulaşım altyapısının korunmasını kendi başına sağlayabilme kapasitesi.

Savunma konuları da yeni bir boyut kazandı. Toplantıda, bir üye devlete saldırı durumunda karşılıklı yardım öngören Avrupa Birliği Antlaşması’nın 42(7). maddesi ele alındı.

Kaja Kallas’a göre AB, NATO üyesi olmayan AB ülkelerine yönelik saldırılar dâhil olmak üzere çeşitli senaryolarda bu maddenin uygulanmasına ilişkin net bir rehber hazırlamayı planlıyor.

Bu, Brüksel’in Kuzey Atlantik İttifakı’nı tamamlayan ancak ona tamamen bağımlı olmayan daha bağımsız bir güvenlik sistemi kurma yönündeki kademeli çabasını gösteriyor.

İsrail meselesi Avrupa’yı bölüyor

Bir diğer hassas başlık ise İsrail’e yönelik yaptırımların ihtimaliydi.

Diplomatik kaynaklara göre AB içinde iki ana seçenek tartışılıyor. Birincisi, Batı Şeria’daki İsrail yerleşimlerinden gelen ürünlere ambargo uygulanması. İkincisi ise bazı İsrailli siyasetçilere kişisel yaptırımlar getirilmesi.

Bununla birlikte Avrupalı diplomatlar, ikinci seçeneğin hayata geçirilmesinin çok daha kolay olduğunu kabul ediyor. Yerleşim ürünlerine yönelik ticari kısıtlamalar ciddi hukuki ve teknik engellerle karşılaşıyor.

Böyle önlemlerin tartışılıyor olması bile, Avrupa’nın Gazze’deki çatışmanın sonuçlarını ve AB ülkelerinin kendi iç kamuoylarından gelen artan baskıyı ne kadar ciddiye aldığını gösteriyor.

Hindistan ve Suudi Arabistan: yeni diplomasiye işaret

Limasol’da Hindistan ve Suudi Arabistan dışişleri bakanlarının katılımı ayrıca önem taşıdı.

Brüksel için bu, giderek daha belirgin hâle gelen çok kutuplu dünyada önemli rol oynayan ülkelerle diyaloğu güçlendirme fırsatı sundu. AB açısından özellikle önemli olan, hem Yeni Delhi’nin hem de Riyad’ın Batı ile olduğu kadar Rusya ile de kendi iletişim kanallarını sürdürmesi.

Bu ülkelerin varlığı aynı zamanda Avrupa’nın güvenlik, enerji ve uluslararası ticaret konularında etrafında daha geniş bir diplomatik koalisyon oluşturma isteğini yansıtıyor.

Avrupa sürekli krizler çağında

Limasol’daki Gymnich toplantısı, Avrupa Birliği’nin dış politikasını yeni küresel istikrarsızlık koşullarına göre kademeli olarak yeniden düzenlediğini gösterdi.

Ukrayna, Orta Doğu, enerji güzergâhları, siber tehditler ve göç riskleri Brüksel’de giderek daha fazla birbirine bağlı tek bir kriz alanının unsurları olarak görülüyor.

Bu sırada AB hâlâ iki strateji arasında kalmış durumda: sert baskıyı sürdürmek veya gelecekteki diplomatik çözüm mekanizmalarını aramak.

Limasol, Avrupa birliğinin korunduğunu, ancak Birlik içinde uluslararası politikanın bir sonraki aşamasının ne olması gerektiğine dair farklı yaklaşımların şimdiden görünür hâle geldiğini ortaya koydu — yaptırımlar çağı mı, yoksa müzakereler çağı mı.