Gaz var — strateji yok: Kıbrıs'ın yeni enerji gerçekliğinde kaçırdığı fırsat mı?

ExxonMobil'in Kıbrıs sularında 7 trilyon metreküp gaz keşfetmesi bir dönüm noktası olmalıydı. Afrodit ve Kronos dahil olmak üzere bilinen yataklarla birlikte toplam rezerv 14–18 trilyon metreküpe ulaşıyor. Yaklaşık bir milyon nüfuslu ve yüksek elektrik tarifelerine sahip bir ülke için bu, potansiyel olarak enerji bağımsızlığı demektir. Pratikte ise şimdilik sadece kaçırılmış fırsatlar söz konusu.

Jeopolitik fırsat

Bölgenin enerji haritası hızla değişiyor. Orta Doğu'daki çatışmalar, Hürmüz Boğazı'ndaki aksamalar ve Kızıldeniz'deki tehditler Avrupa'ya giden geleneksel tedarik rotalarını fiilen bozdu. Bu koşullar altında İsrail–Kıbrıs–Yunanistan koridoru tek istikrarlı alternatif haline geliyor. Kıbrıs, AB'ye yönelik stratejik tedarik zincirinin merkezinde yer alıyor.

Ancak paradoks şu ki, 15 yıl içinde tek bir metreküp Kıbrıs gazı iç pazara girmedi. Ülke, enerji verimsizliğinin bedelini tüketicilerin cebinden ödeyerek fuel-oil ve dizele bağımlı kalmaya devam ediyor.

Gecikmeler kroniği

Hemen hemen tüm kilit projelere büyük açıklamalar ve ardından gelen başarısızlıklar eşlik etti: EastMed boru hattından Vasiliko'daki LNG terminaline kadar. İkincisi şimdiden yüz milyonlarca avroya mal oldu, yüklenicilerin ayrılmasıyla, AB iddialarıyla ve soruşturmalarla karşılaştı. Uygulama süreleri belirsizliğini koruyor.

Bu sistemsel başarısızlık daha derin bir sorunu yansıtıyor: tutarlı planlama eksikliği. Kıbrıs'ta bir yatağın keşfedilmesi onun geliştirilmesi anlamına gelmiyor ve geliştirme de üretimi garanti etmiyor. Örnek: 2011'de keşfedilen Afrodit, ancak üretim olasılığı 2030'ları buluyor.

Kıbrıs haritasında başkalarının stratejileri

Bugün Kıbrıs, başkalarının enerji stratejilerinin bir parçası haline geliyor. Mısır gaz işleme ile, İsrail ada üzerinden ihracatla, uluslararası şirketler ise maliyetleri minimize etmekle ilgileniyor. BAE'den gelen potansiyel yatırımcılar bile projelere kendi çıkarları açısından bakıyor.

Bu tek başına bir sorun değildir. Sorun, Kıbrıs'ın kendisinin hala net bir ulusal planının olmamasıdır. Katılımcı ile gözlemci arasındaki fark, gündemi takip etmek değil, onu şekillendirme yeteneğidir.

Nelerin değişmesi gerekiyor

Uzmanlar hemfikir: Ülkenin; belirli süreler, rotalar, yatırımlar ve sorumluluk mekanizmaları içeren tam teşekküllü bir enerji stratejisine ihtiyacı var. Bu sadece üretimle ilgili değil, gazın ülke içinde nasıl kullanılacağı ve Avrupa sistemine nasıl entegre edileceği ile de ilgilidir.

Mısır üzerinden ihracat senaryosunda bile, LNG terminali dahil olmak üzere kendi altyapısı için potansiyel devam ediyor. Mevcut enerji fiyatlarında bu tür projeler ekonomik olarak mantıklı hale geliyor.

İkinci şans

Kıbrıs; kaynakları, AB'den gelen talebi ve jeopolitik fırsat penceresiyle benzersiz bir noktada bulunuyor. Ancak sistemsel bir yaklaşım olmadan bu şans, öncekiler gibi kaçırılabilir.

Bugünkü asıl soru gazın hacmi değil, devletin kaynağı stratejik bir avantaja dönüştürme yeteneğidir. Şimdilik cevap belirsizliğini koruyor.